Киришүү

Эволюция теориясы англиялык табият таануучу Чарльз Дарвин тарабынан 19-кылымдын ортолорунда чыгарылган. Ал доорду азыркы учурга салыштырганыбызда, илим жана технология деңгээли өтө артта эле. 19-кылымдын илимпоздору жөнөкөй лабораторияларда, өтө примитивдүү шаймандар менен иштешкен. Ал шаймандар менен бактерияларды да көрө алышкан эмес. Ал тургай, илимпоздор дагы эле ортоңку кылымдан бери келген көптөгөн негизсиз ишенимдердин таасири астында эле.

Бул негизсиз ишенимдердин бири «тирүү организмдер түпкүрүндө жөнөкөй бир түзүлүшкө ээ» деген көз-караш эле. Тарыхы байыркы грек ойчулу Аристотельге чейин барган бул ишеним боюнча, тирүү организм кээ бир жансыз заттардын нымдуу бир жерде кокустан биригишинен, өзүнөн-өзү келип чыга алмак.

Дарвин теориясын чыгарып жатканда ушул ишенимге, башкача айтканда, тирүү организмдер негизи жөнөкөй бир түзүлүшкө ээ деген көз-карашка таянган. Дарвиндин теориясын кабыл алып, жактаган башка биологдор дагы ушундай ойдо болушкан. Мисалы, дарвинизмдин Германиядагы эң чоң колдоочусу болгон Эрнст Геккель ал доордун микроскопторунда кара бир тактай болуп көрүнгөн жандуу клетканын түзүлүшүн абдан жөнөкөй деп ойлогон. Ал тургай, бир жерде клетканы ачык эле «килкилдек заттан турган жөнөкөй бир шарча» деп сүрөттөгөн.

Эволюция теориясы мына ушул сыяктуу гипотезаларга таянган. Теорияны чыгарган Геккель, Дарвин же Гексли сыяктуу ысымдар «организмдердин түзүлүшү өтө жөнөкөй жана ошондуктан бул жөнөкөй түзүлүш кокустан өзүнөн-өзү пайда боло алат» деп ойлошкон. Бирок жаңылып калышкан.

Дарвинден бүгүнкү күнгө чейин өткөн бир жарым кылымдын ичинде илим менен технология абдан катуу өнүктү. Илимпоздор Геккель «килкилдек заттан турган жөнөкөй бир шарча» деген клетканын чындыгында кандай түзүлүшкө ээ экенин ачышты. Жана клетканын эч мурда элестетилгендей жөнөкөй эмес экенин таң калуу менен көрүштү. Клетканын ичинде Дарвиндин убагында элестетүүгө да болбой турган комплекстүү бир система бар экендиги белгилүү болду.

Белгилүү бир молекулярдык биолог, профессор Майкл Дентон клетканын түзүлүшүн сүрөттөп берүү үчүн төмөнкүдөй салыштыруу жасайт:

«Молекулярдык биология тарабынан ачылган жашоону түшүнүү үчүн бир клетканы болжол менен миң миллион эсе чоңойтушубуз керек. Ошондо клетка Нью-Йорк же Лондон сыяктуу чоң бир шаарды ээлей турган көлөмдөгү чоң бир космостук кемеге окшошот. Клеткага жакын келип аны анализ кылганда, сыртындагы миллиондогон кичинекей эшиктерди көрөбүз. Жана эгер ал эшиктердин кандайдыр бирөөсүнөн ичкери кирсек, шумдук бир технологияга жана бизди таң калтыра турган бир комплекстүүлүккө туш болобуз.» (Michael Denton, Evolution: A Theory in Crisis. London: Burnett Books, 1985, s. 242)

Бул китепте чоң бир космостук кемеден алда канча комплекстүү жана укмуштуу системалары бар, миниатюралык бир шедевр болгон клеткадагы жаратылуу кереметтери (Жаратуучу тарабынан жаратылган кереметтер) каралат. Клетканын ичиндеги органеллдердин жана клеткада өндүрүлгөн ферменттердин, белоктордун жана башка бүт заттардын, алардан күтүлбөй турган аң-сезимдүү кыймыл-аракеттери көз алдыга тартууланат. Адамдын денесиндеги болжол менен жүз триллион клетканын ар биринде орун алган акыл жана илим жөнүндө мисалдар келтирилип, булардын баарынын аң-сезимсиз кокустуктардын эмес, Аллахтын чыгармасы экендиги дагы бир жолу эске салынат.

Аллахтын жаратуусунун далилдери, Анын улуу кудуретинин, акылынын жана чеберчилигинин көрүнүштөрү негизи бүт тарапты каптап турат. Адам көзүн кайсы жакка бурбасын, Аллахтын жараткан нерселерин көрөт жана Аны даңктап, аруулайт (тасбих кылат).

Бул китепте атайын клетка жөнүндө сөз кылынышынын бир себеби «жашоо кокустан пайда болгон» деп, Аллахты жокко чыгаргандарга чындыктарды дагы бир жолу көрсөтүү болуп саналат. Жашоо (тирүү организмдер) кокустан пайда болбой турганчалык комплекстүү жана татаал өзгөчөлүктөргө ээ, жана анын улуу бир Акыл жана Кудурет тарабынан жаратылганы анык. Бул китептин дагы бир максаты болсо – Аллахтын жаратуу кудуретин көрсөтүү аркылуу Анын улуулугун эске салуу.

АКЫЛДУУ ПЛАН (ДОЛБООР), башкача айтканда, ЖАРАТЫЛУУ

Аллах жаратуу үчүн долбоор (план) түзүүгө муктаж эмес

Китепте кез-кезде колдонулган «долбоор (план)» сөзүн туура түшүнүү керек. Аллахтын бүт ааламды кемчиликсиз бир планда (долбоордо) жаратышы Раббибиз алгач план түзүп, анан жараткан деген мааниге келбейт. Асмандардын жана жердин Раббиси Аллах жаратуу үчүн кандайдыр бир «план» түзүүгө муктаж эмес. Аллахтын бир нерсенин планын, долбоорун түзүшү менен жаратышы бир учурда болот. Аллах мындай кемчиликтерден таза.

Аллах бир нерсенин же бир иштин болушун кааласа, ага «Бол» деп айтышы гана жетиштүү болот. Куран аяттарында мындай деп айтылат:

Бир нерсени каалаганда, Ал «Бол» деп гана буйрук берет; ал ошол замат болуп калат. (Йасин Сүрөсү, 82)

Асмандарды жана жерди (эч нерсени өрнөк албастан) жараткан. Ал бир иштин болушун чечсе, ага бир гана «Бол» деп айтат, ал ошол замат болуп калат. (Бакара Сүрөсү, 117)

Клеткадагы аң-сезим (1-10)

1. Дарвинизмге ишенүү акыл менен логиканы унутууга барабар

Денебиздеги ар бир клетка бөлүнүп көбөйөт. Бөлүнүү учурунда клетканын ядросундагы ДНК дагы копияланышы керек. ДНКны копиялоо процесси болсо адамды укмуш таң калтыра турган, кемчиликсиз биир уюшкандык, дисциплина жана тартип менен жасалат.

Ичинде 3 миллиард тамгадан турган бир маалымат сакталган ДНК молекуласы спираль формасындагы бир тепкичке окшошот. Копиялоо процесси башталганда алгач «ДНК-геликаза» аттуу фермент ал жерге келип, ДНКнын спираль формасын сыдырманы ачкандай ачып баштайт. Натыйжада ДНКнын спираль формасында бири-бирине оролгон колдору бөлүнөт. «ДНК-геликаза» ар дайым өз убактысында кызматта болот жана өз милдетин эч кемчиликсиз, адашпастан, эч ката кетирбестен, ДНКга эч качан зыян тийгизбестен орундатат.

Андан соң кезек «ДНК-полимераза» ферментине келет. Бул ферментке болсо ДНКнын экиге бөлүнгөн колдорун экинчи бир кол менен толуктоо милдети жүктөлгөн. Ал үчүн ДНКнын бир колун түзгөн ар бир маалыматтын тушуна туура келчү маалыматты таап алып келет. Көңүл буруңуз! Атомдордон турган, кандайдыр бир маалыматы, аң-сезими же акылы бар деп эч ким ойлобогон бир фермент ДНКнын жарым колун (бөлүгүн) толуктоо үчүн керектүү маалыматтарды аныктап, аларды андан соң клетканын ичиндеги тиешелүү жерлерден алып келип өз ордуна жайгаштырууда. Бул процесс учурунда эч бир ката кетирбей, 3 миллиард тамганы бир-бирден эң туура аныктап толуктайт. Ал ортодо дагы бир полимераза ферменти ДНКнын экинчи жарымын ушул сыяктуу толуктайт. Бул процесс учурунда ДНК спиралынын экиге бөлүнгөн бөлүктөрү кайрадан бири-бирине оролбошу үчүн «спиральды кармап туруучу» ферменттер ДНКны учтарынан кыймылдатпай кармап турушат.

Көрүнүп тургандай, ДНКны копиялоо учурунда көптөгөн ферменттер аскердик дисциплинада, илим жана акылды талап кылган иштерди аткарышат. Сиздин колуңузга 3 миллиард тамгадан турган бир текст берилип, аны басма машина менен копиялашыңыз талап кылынганда, эч бир ката кетирбестен аны копиялай алмак эмессиз. Сөзсүз бир жерде бир ката кетирип, бир сапты же жок дегенде бир тамганы калтырып кетмексиз. Бул ферменттер болсо копиялоо ишин мындай каталарды кетирбестен орундатышат.

Дарвинисттер болсо бүт бул ферменттерди, ДНКдагы миллиарддаган тамгадан турган маалыматты, ДНКны копиялоо процессин, бул кемчиликсиз уюштурууну кокустан келип чыккан дешет. Эволюционисттердин ушунчалык чындыктан алыс бир гипотезага ишениши өтө чоң бир окуя, ал тургай, өзүнчө бир керемет. Эволюционисттердин мынчалык логикасыз көз-караштарга эч далилсиз ишенишинин бир гана себеби бар: бул алардын материализмден кутула албашы жана Аллахтын бар экенин четке кагуудагы өжөрлүгү.

Клетканын ядросунда жайгашкан ДНК аттуу молекула – дененин маалымат базасы.
Ошондуктан клетка көбөйүү үчүн бөлүнүүдөн мурда сөзсүз ДНКсын да копиялашы керек.

Спираль формасындагы ДНКны копиялоо үчүн кайра эле ДНКдагы маалыматтарга карап
өндүрүлгөн көптөгөн ферменттер өтө акылдуу жана уюшкан иш-аракеттерди жасашат.

..................................................................................................................................................................................................................

ДНК копияланаардан мурда ДНК-геликаза аттуу ферменттер келип, ДНКнын спираль
формасын сыдырмадай ачышат. Кызгылт-сары түстөгү формалар ушул
ферменттин кыймылын чагылдырууда.

ДНКнын колдорун бири-биринен ажыратууда кайра оролуп калбашы үчүн сүрөттө
жашыл түстө көрсөтүлгөн спиральды стабилдештирүүчү ферменттер эки колду
тең кыймылдатпай кармап турушат.

....................................................................................................................................................................................................................

Ал ортодо ДНК-полимераза ферменттери эки колдун тушуна ага туура келүүчү
маалыматтарды улап башташат. Ошентип эки даана ДНК спиралы пайда боло баштайт.
Сүрөттөгү сары формалар копиялоо жумушун жасаган ДНК-полимераза ферменттерин чагылдырууда.

Бул аң-сезимсиз заттардын кемчиликсиз бир кызматташуусунун жана дисциплиналуу,
акылдуу иш алып барышынын натыйжасында, ДНК катасыз жана кемчиликсиз копияланат.

....................................................................................................................................................................................................................

2. Денеңизде 20 мүнөттө бир миллион беттик маалыматты копиялай ала турган бир машина бар экенин билчү белеңиз?

Белгилүү болгондой, клеткалар бөлүнүп көбөйүшөт. Бул бөлүнүү учурунда жаңы клетка үчүн клетканын ядросунда жайгашкан ДНКнын да бир копиясын алуу керек болот. Бул копиялоо учурунда абдан укмуш бир окуя болот.

ДНК 3 миллиард тамгадан турган, ал жандыкка тиешелүү бүт маалыматтарды сактаган укмуш чоң бир маалымат базасы болуп саналат. ДНКдагы маалыматтарды текстке айландырсак, жалпысынан 1 миллион беттен турган, болжол менен 1000 томдук бир энциклопедия сериясын алабыз. Ошондуктан ДНКны копиялоо 1 миллион беттик текстти же, башкача айтканда, 1000 томдук энциклопедияны копиялоого барабар.

Бул копиялоо процессинин канча убакытка созулаарын билесизби?

20 менен 80 мүнөт арасында.

Көңүл буруңуз, бул 1 миллион беттик тексттин 20 менен 80 мүнөт арасындагы бир убакытта, эч бир ката жана кемчилик кетирилбестен копияланышы деген мааниге келет. Бүгүнкү күндө эч бир ксерокопия аппараты же технологиялык каражат мынчалык кыска убакытта мынчалык маалыматты катасыз жана кемчиликсиз копиялай албайт. Жана көңүл буруңуз, ДНКдагы маалыматтарды копиялаган технологиялык каражаттар эмес, көзгө да көрүнбөгөн клеткаларыбыз. Эми ойлонуп көрөлү:

Ар бир клетка бөлүнгөндө ДНКнын бир копиясын алуу керек экенин ойлонгон, ДНКны эң ылдам жана эч кемчиликсиз копиялаган, кетирилген каталарды тездик менен оңдой турган системаны уюштурган күч, акыл, эрк жана илим кимге тиешелүү?

Мынчалык комплекстүү, кемчиликсиз жана катасыз бир тартипти кокустан пайда болгон деп айтуу эч бир акылга жана логикага сыйбайт. Ааламдагы бүт атомдорду жана керектүү бүт шарттарды бир жерге топтосоңуз да, ДНКны копиялай турган системаны кокустан ала албайсыз.

Апачык көрүнүп тургандай, мынчалык кемчиликсиз бир системаны жараткан жана миллиондогон жылдан бери жаратып келе жаткан Зат – бул чексиз илимдүү, чексиз акылдуу жана чексиз кудуреттүү Аллах.

Асмандардагы жана жердегилердин баары Аллахтыкы. Аллах бардык нерселерди курчап турат. (Ниса Сүрөсү, 126)

20-80 мүнөттүн ичинде 3 миллиард тамга, 1 миллион бет, 1000 томдук энциклопедияны толтура турган маалымат
эч катасыз копияланат.

3. ДНКнын кынтыксыздыгы эволюция теориясын жокко чыгарууда

Адамдын бир даана ДНК молекуласында бир миллион беттик маалымат болот. Бул маалыматтардын баары абдан тартиптүү тизилген. Эми ойлоп көрүңүз, миллиондогон тамганы туш келди бир көчөгө чачсак, бул чачылган тамгалардын баары бир макалага айланып, анан бул миллиондогон тамгалар гезитте жазылган тексттердей тексттерди пайда кылса, муну сокур кокустуктун натыйжасында болуп калды деп айтканга болобу? Дарвинисттик түшүнүк боюнча, мындай кереметтүү окуя кокустан болуп калышы мүмкүн.

Дарвинизм бүт дүйнөнүн элдерин шылдыңдаган, аларды жаш баланы алдагандай алдадым деп ойлогон бир идеология. «Кокустук» кудайдын акылындай чагылдырылган бул көз-карашта «кокустук» дүйнөдөгү бүт адамдардын акылынан да акылдуураак, укмуш бир генийдей көрсөтүлөт. Эволюционисттердин ою боюнча, миңдеген жылдан бери жашап өткөн канча адам бар болсо, баарынын мээсин, акылын, ойлонуу жана ой-жүгүртүү жөндөмдөрүн, эс-тутумун, дагы жүздөгөн жана миңдеген материалдык, руханий өзгөчөлүктөрүн калыптандырган «кокустук» аттуу бул «генийге» убакыт гана керек. Эгер кокустукка зат менен убакыт берип койсо, адамдарды, кумурскаларды, аттарды, жирафтарды, павлиндерди, көпөлөктөрдү, анжирди, зайтунду, апельсинди, шабдалыны, анарды, дарбызды, коонду, помидорду, бананды, жоогазынды, фиалканы, кулпунайды, орхидеяны, гүлдү жана оюңузга келген келбеген жүздөгөн, миңдеген жаныбарларды, өсүмдүктөрдү жана ар кандай жандыктын баарын жасай алат. Албетте, мындай көз-караштардын баары сандырактык гана. Бүт нерсенин Жаратуучусу – Аллах.

Алар Аллахтын кудуретин жакшы түшүнө алышкан жок. Күмөнсүз, Аллах кудуреттүү, Азиз (Улуу).» (Хаж Сүрөсү, 74)

4. Клеткалардын формасындагы долбоор эволюция теориясынын жараксыздыгына жетиштүү бир далил

Денеңиздеги болжол менен 200 түрдөн турган клеткалар кээ бир тараптардан гана бири-биринен айырмаланышат. Бул айырмачылыктардын эң негизгилеринин бири – бул алардын формасы. Нерв клеткалары, булчуң клеткалары, кан клеткалары... Булардын баарынын механизмдери бирдей болгону менен, формалары кемчиликсиз долбоорлонгону себептүү кызмат кылган жеринде максимум натыйжа менен иштешет.

Формасы башка башка болгон клеткаларга нерв клеткалары менен кан клеткаларын мисал келтирүүгө болот. Нерв клеткаларынын жүлүндөн бутка чейин созулган, болжол менен 1 метрлик бутактары бар. Натыйжада сигналдар бир клеткадан экинчисине өтүп, эч убакыт жоготпостон бир линия аркылуу бара турган аймагына жетип алышат. Кан клеткаларынын көлөмү болсо, нерв клеткаларынын тескерисинче, 7 микрометр гана болот. Мынчалык кичинекей болушу алардын микроскопиялык өлчөмдөгү капиллярлардан кысылбай өтө алышына шарт түзөт. Ошондой эле, кичинекей дискке окшогон бул клеткалардын эки бетинин тең ичин көздөй чукурайган болушу алардын кычкылтек менен көмүр кычкыл газын алып-берүүдөгү аянтын максимумга жеткирет. Ар бир миллиметр куб канда бул клеткалардан миллиондогон даана бар экенин ойлосоңуз, газ алмашуу жасалган аянттын чоңдугун оңой эле элестете аласыз.

Көзүңүз менен кулактарыңыздагы клеткалардын формалары дагы өзгөчө. Ички кулактагы кулак чыгырыгында (улитка) кичинекей түкчөлөрдөн турган клеткалар болот. Булар үн толкундарынын таасири менен дирилдеп, кулактын ичиндеги суюктуктун толкунунан келип чыккан басымды нерв сигналына айландыруучу бир механизм кызматын аткарышат. Көздөгү жарыкты сезүүчү тордомо клеткаларынын дизайны дагы өз кызматына эң ыңгайлуу жасалган. Тордомо челдеги кумганча клеткаларында жарыкты сезүүчү пигменттерден жана нерв байламталарынан турган көп санда челдер бар. Бул кумганча клеткаларынын жарыкка карата өтө сезгич болушуна шарт түзөт.

Ичке ичегиде болсо өз кызматына ылайык формадагы, азыктарды сиңирүүчү клеткалар бар. Клеткалардын баарынын үстүңкү бөлүгү «микро түктөр» деп аталган микро көлөмдөгү жүздөгөн түкчөлөр менен капталган. Бул түкчөлөрдүн бетиндеги ташыгыч молекулалар азыктардагы ишке жарактуу бөлүктөрдү алып, ишке жарабагандарды артка кайтарышат. Ошентип азыктарды сиңирүүнүн дагы бир этабы ишке ашат.

Адамдын бүт клеткаларынын бир клетканын бөлүнүп көбөйүшүнөн пайда болгонун унутпаш керек. «Клеткалар өз кызматына эң ыңгайлуу форманы өздөрү тандап алып, дене пайда болуп жатканда ошол формага кирип калышкан» деп ойлоо логикага такыр туура келбейт. Булардын баары бизге клеткаларды, өз кызматын эң натыйжалуу жасай ала турган формада, чексиз акылдуу Аллахтын жаратканын апачык көрсөтүүдө.

1. Кан клеткасы
2. Нерв клеткасы
3. Көздөгү кумганча клетка

5. Клеткалар бири-бирин кантип тааный алышат?

Баарыбыз жогорку класста же университетте адамдын калыптанышы жөнүндөгү маалыматтарды окуган болушубуз керек. Башында бир тиштем эт болгон эмбрион акырындап формага келип, клеткалардын бир бөлүгү колдорду, бир бөлүгү ички органдарды, бир бөлүгү болсо көздөрдү пайда кылуу үчүн бөлүнүп чыгышат. Ар бир клетка бара турган жерин, кайсы органды пайда кылаарын, канчага көбөйөөрүн, качан токтоорун билет. Бирок төмөнкү абзацта айтылгандар бизге эмбриондун калыптануу процессиндеги дагы бир таң калыштуу маалыматты берүүдө:

Бир эмбриондун ар кайсы органдарына тиешелүү клеткаларды –ал чөйрөдөгү кальцийдин санын азайтуу аркылуу- бөлүп салып, андан соң ар кайсы органга тиешелүү бул клеткаларды ыңгайлуу бир шартта жакшылап аралаштырсак, бул клеткалар кайра бири-бирине тийгенде, бир органга тиешелүү клеткалар бири-бирин ТААНЫШАТ жана ар бир органдын клеткалары өз-өзүнчө топтолушат. (Prof. Dr. Ahmet Noyan, Yaşamda ve Hekimlikte Fizyoloji, Meteksan Yayınları, Ankara, 1998, 10. baskı, s. 40)

Башкача айтканда, клеткаларды алгач бири-биринен бөлүп салып, анан кайра кошсок, бир органды түзө турган клеткалар бири-бирин таанып, кайра биригишет.

Мээси да, нерв системасы да, көзү да, кулагы да болбогон бул клеткалар бири-бирин кантип таанышат? Ар түрдүү молекулалардын биригишинен келип чыккан бул акылы, аң-сезими болбогон клеткалар башка клеткалардын арасынан өзүнө окшош типтеги клетканы кантип тандай алышат? Кийинчерээк биригип, бир органды түзүшөөрүн кайдан билишет? Аң-сезимсиз молекулалардагы бул улуу аң-сезимдин булагы эмне?...

Бул аң-сезимдин булагы – бүт ааламды жоктон жараткан, ааламдардын Рабби Аллах.

1. Көк боор клеткасы, 2. Кемирчек клеткасы, 3. Кан клеткасы, 4. Ареол клеткасы, 5. Булчуң клеткасы, 6. Май клеткасы, 7. Сөөк клеткасы

Бир эмбриондун ар кайсы органдарына тиешелүү клеткалар ылайыктуу бир чөйрөдө аралаштырылып коюлса, бир органга тиешелүү клеткалар кайра бири-бирин таап өз-өзүнчө топтолушат.

6. Аллахтын бар экендигинин далилдерин айтып берүү менен адамдарды атеисттик философиялардын саздагынан куткара аласыз

Дарвинисттердин ою боюнча, бүт жандыктар башаламан кокустуктардын натыйжасында пайда болушкан. Бирок денебиздеги миңдеген комплекстүү системалар бул «кокустук» сандырагын четке кагууда. Алардын бири – бир гана клетканы кыймылдатуу милдети жүктөлгөн түкчөлөрдүн түзүлүшүндөгү миңдеген майда-бараттар.

Кээ бир клеткалар кирпикке окшогон түкчөлөр аркылуу кыймылдашат. Мисалы, дем алуу каналдарындагы кыймылсыз клеткалардын ар биринин жүздөгөн түкчөлөрү бар. Түкчөлөр, кайыктын калакчылары сыяктуу, бирдей кыймылдап, клетканы алга жылдырышат.

• Бир түкчөнү тигинен кессек, анын тогуз бөлөк чыбыкча (микротрубка) формасындагы түзүлүштөн тураарын көрөбүз.

• Микротрубка деп аталган чыбыкчалар бири-бирине кирген эки шакектен турат.

• Бул шакектердин бири он үч, экинчиси он «сымдан» (провод) турат.

• Микротрубкалар тубулин деп аталган белоктордон турат.

• Микротрубкада ичинде «динеин» аттуу бир белогу бар сырткы кол жана ички кол деп аталган эки бутакча болот. Динеин белогуна клеткалардын арасында мотор кызматын аткарып, механикалык бир күчтү пайда кылуу милдети жүктөлгөн.

• Тубулин белогун түзгөн молекулалар кирпичтердей болуп тизилип, клеткада цилиндрге окшогон бир форманы пайда кылышат. Бирок тубулин молекулаларынын тизилиши кирпичтерге караганда алда канча комплекстүү.

• Түкчөлөрдүн ортосунда дагы эки микротрубка болот. Булар өзүнчө турушат жана он үч тубулин лентасынан түзүлөт.

• Ар бир тубулиндин үстү жагында он даана кыска дөмпөкчө, асты жагында болсо он даана чуңкурча болот. Бул дөмпөкчө менен чуңкурчалар бири-бирине туура келе тургандай формада жаратылган. Ошондуктан өтө бекем бир түзүлүштү пайда кылышат. Өзгөчө бир долбоордо жаратылган бул дөмпөкчө, чуңкурчалардагы кичинекей бир кемчилик клетканын түзүлүшүнө зыян тийгизет.

Бул жерде кыскача жана өтө жөнөкөй сөздөр менен сүрөттөлгөн бул бөлүкчөлөрдүн баары биригип бир даана түкчөнү түзүшөт жана алардын бир гана максаты бар: денеңиздеги триллиондогон клетканын бирөөсүн кыймылдатуу. Ушул күнгө чейин жашап өткөн жана азыр жашап жаткан бүт адамдардын дем алуу каналындагы клеткалардын ар биринде ушундай татаал бир система бар. Болгондо да, бул комплекстүү жана көптөгөн бөлүктөрдөн турган система көзгө көрүнбөгөн кичинекей клетканын ичиндеги бир түкчөнүн ички бөлүктөрү. Бул жерде канчалык кичинекей аянт жөнүндө сөз болуп жатканын төмөнкүдөй салыштыруу аркылуу жакшыраак түшүнө аласыз: жогоруда айтылгандарды бир тал чачка батыруу да адам акылына сыйбас, өтө татаал бир жумуш болмок. Бирок булар бир тал чачка салыштырууга болбой турган кичинекей түзүлүштөр. Аллах биз көрө албай турган кичинекей бир жерге өтө системалуу жана комплекстүү бир механизмди орноткон. Кокустуктардын бир клетканы кыймылдатуунун жолун ойлонуп, ал үчүн ушундай бир системаны курушу жана мынчалык кичинекей бир аянтка батырышы эч качан мүмкүн эмес.

1. Клетка, 2. Түкчөлөр, 3. Түкчөлөрдүн жакындан көрүнүшү, 4. Түкчөлөрдүн туурасынан кесиндиси, 5. Микротюбиктер, 6. Динеин колу.

Кээ бир клеткаларды кыймылдаткан кирпиктерге окшогон түкчөлөрдүн түзүлүшү абдан комплекстүү. Эң үстүндө түкчөлөрдү түзгөн микротюбиктер көрүнүүдө. Астында түкчөлөрдөн алынган кесиндиде бири-бирине кирип турган жуп шакек түзүлүшү көрүнүүдө.

7. Денебиздеги мунайзат иштетүүчү завод

Отурган жериңизден туруп басышыңыз, тик турушуңуз, дем алышыңыз, көздөрүңүздү ачып-жумушуңуз, кыскасы, өмүр сүрүшүңүз үчүн керектүү энергия клеткаларыңыздагы митохондрия деп аталган станцияларда өндүрүлөт. Муну станцияга салыштыруунун туура эле экенин митохондриядагы процесстерди анализ кылганда жакшы түшүнөбүз.

Клеткада энергияны өндүрүүдө негизги ролду кычкылтек ойнойт. Кычкылтектин көптөгөн жардамчылары бар. Энергия өндүрүүнүн дээрлик ар бир этабында көптөгөн ферменттер кызмат аткарышат. Бир этапта өз жумушун бүтүргөн ферменттер өтө акылмандык менен кийинки этапта өз ордун башкаларга өткөрүшөт. Ошентип ондогон процесстердин, бул процесстерде кызмат кылган жүздөгөн ферменттердин жана сансыз химиялык реакциялардын натыйжасында азыктарда чогултулган энергия клетканын ишине жарай турган формага алып келинет. Ферменттердин алмашуусунда эч башаламандык чыкпайт, кезектерде эч жаңылыштык кетирилбейт; бүт кызматкерлер өтө дисциплиналуу бир командадай иштешет.

Бул жагынан миллиметрдин 100дөн бириндей болгон клеткаларыбыздын ичиндеги «энергия станциясын» бир мунайзат иштетүүчү заводдон же бир гидроэлектрдик станциядан да татаалыраак деп айта алабыз.

Бир мунайзат иштетүүчү завод мунайзаттын эмнелигин билген, чийки мунайзатты лабораторияларда анализ кылган жана бул илимий маалыматтардын негизинде иш алып барган инженерлер тарабынан курулуп, иштетилет. Мунайзаттын эмнелигин билбеген адамдардын бир мунайзат иштетүүчү заводду кура албашы анык.

Мунайзатты иштетүүдөн алда канча комплекстүү болгон тирүү организмдин клеткасындагы энергия өндүрүшү дагы, ушул сыяктуу эле, илимди талап кылат. Бирок клетканын үйрөнүү жөндөмү бар деп айтуу, албетте, күлкүмүштүү болот. Анда бул өндүрүштү клетка кантип жасап жатат?

Негизи, эч бир клетканын биологиялык бир функцияны, ачык айтканда, «үйрөнүү» мүмкүнчүлүгү жок. Эгер клетка башында пайда болгондо мындай функцияны аткара албаса, анда кийинчерээк муну жасай турган жөндөмгө жетүү мүмкүнчүлүгү болбойт. Себеби энергияны өндүрүүдө негизги ролду ойногон кычкылтектин клетканы бузуучу таасири бар. Клетканын бул өзгөчөлүктөрү менен бирге пайда болушу шарт. Бул клеткалардын кокустан пайда боло албашын, аларды Улуу Аллахтын бир көз ирмемде жаратканын көрсөткөн далилдердин бирөөсү гана.

Аллах миллиметрдин 100дөн бириндей кичинекей бир аянтка батырган бул чеберчилиги аркылуу бизге кудуретинин чексиздигин көрсөтүүдө.

Көлөмү миллиметрдин 100дөн бириндей болгон клеткаларыбыздын ичиндеги энергия станциясы бир мунайзат иштетүүчү заводдон же бир гидроэлектрдик станциядан да комплекстүүрөөк. Миңдеген инженер, техникалык адис, жумушчу, дизайнерлер биригип, эң жогорку технологияны колдонуп алган энергияны белгилүү сандагы атомдун жыйындысынан турган, аң-сезими жана билими жок клеткаларыбыз алда канча үнөмдүү жана ыңгайлуу бир ыкма менен алышат. Клеткаларыбыздагы энергия станциясында энергияны үнөмдөөдөн калдыктарды колдонууга чейин бүт детальдар пландалып, кемчиликсиз жаратылган.

8. Клеткаларыңыздагы жашоонун энергиясы: АТФ молекуласы

Азыктардан алынган энергияны клетка өз иш-аракеттерин жүргүзүүдө түздөн-түз колдоно албайт. Бул энергия алгач АТФ (аденозинтрифосфат) аттуу өзгөчө бир молекуланын ичине пакеттелет. Андан соң клетканын ичиндеги бүт өндүрүштөрдө жана ташуу жумуштарында колдонулат.

1. Жарык, 2. Жылуулук, 3. Электр энергиясы, 4. Клеткадагы 
физикалык кубулуштар, 5. Бөлүп чыгаруу, 
6. Химиялык кубулуштар, 7. Кыймыл.

АТФ колдонулган кубулуштар жана ал айланган
энергия түрлөрү

Эс алуу абалындагы бир адам бир күндө орточо 45 кг АТФ молекуласына муктаж болот. Бирок кызыгы, күндүн кайсы бөлүгүндө карабайлы, денедеги АТФтын көлөмү 1 граммдан ашпайт. Себеби АТФ молекуласы сактап коюлбайт жана тынымсыз колдонууга ыңгайлуу атайын пакеттер формасында даярдалат. Бирок клеткадагы жашоонун бул энергиядан көз-каранды экенин унутпаш керек. Ошондуктан АТФ өтө ылдам даярдалышы зарыл. Секунда сайын денеңиздеги болжол менен 100 триллион клетканын ар биринде 10 миллион АТФ молекуласы эч тынымсыз өндүрүлүп турат.

Мындай ылдамдык кантип алынат?

Клетканын ичинде энергия керек болгондо, АТФ курамындагы 3 фосфат молекуласынын арткысын жулуп салат; башкача айтканда, энергия пакетинин капкагын ачат. Арткы фосфат бөлүнүп салган соң эркиндикке чыккан энергия клетканын ичиндеги иш-аракеттерди жүргүзүүдө колдонулат. Жана бул процесс абдан таң калыштуу бир ылдамдыкта, эч үзгүлтүксүз уланат.

Албетте, атомдордон турган бир молекуланын клетканын ичиндеги иш-аракеттер үчүн керектүү энергиянын көлөмүн аныктап, ошого жараша өндүрүш жасашы мүмкүн эмес. Бул өндүрүш үзгүлтүксүз жасалышы үчүн эң ыңгайлуу пакеттөө системасына да кокустан жетип калган эмес. Клетканы да, клетканын ичиндеги ар бир молекуланын кыймыл-аракети менен өндүрүшүн да жараткан Аллах АТФ молекуласын да эч кемчиликсиз кылып, жандыктардын кызматына берген.

1. АТФ – клетканын ичинде жасалган бир энергия пакети. Сүрөттө АТФ молекуласынын түзүлүшү үч өлчөмдүү формада чагылдырылган. Түзүлүшүндө үч даана фосфат болот. АТФ молекуласынын бул фосфат атомдорунун арасында жогорку энергиялуу фосфат байланыштары болот.

2. АТФтин БӨЛҮНҮШҮНӨН ЧЫККАН ЭНЕРГИЯ:

2a. АТФ молекуласынын 3 фосфат тобу бар. АТФтен ар бир фосфат тобу бөлүнгөндө,
энергия бөлүнүп чыгат.
2b. АТФтен бир фосфат бөлүнсө АДФ, эки фосфат бөлүнсө АМФ пайда болот.
2c. АМФтин фосфат байланышынын да үзүлүшү менен АТФ молекуласындагы
энергиянын баары тиешелүү молекулаларга берилет.

9. Клеткадагы жол кыймылдарын ким тартипке салат?

«Гольджи аппараты» бүт клеткаларда болот, жана жаңы синтезделген белокторду даярдоодо жана түрлөрүн тандап, бөлүштүрүүдө маанилүү роль ойнойт.

Клетканын ар кайсы бөлүктөрүндө жүргөн ар кандай түрдөгү белоктор клетканын бир бөлүгү болгон эндоплазмалык тордо (эндоплазмалык ретикулумда-ER) синтезделишет. Белоктор синтезделген соң бир канча мүнөттүн ичинде эндоплазмалык тордон чыгып Гольджи аппаратына барышат. Белоктордун өндүрүлгөн соң бул процесстерден өтүшүнүн өтө маанилүү себептери бар. Гольджи аппаратында белоктор ар кандай өзгөрүүлөргө дуушар болушат. Мисалы, кээ бирлерине углевод, кээ бирлерине болсо сульфат, фосфат же май кислоталары кошулат. Мындай өзгөрүүлөр белоктордун түрүнө жана бара турган жерине жараша өзгөрөт. Гольджи аппараты бул белокторду тазалап, түрүнө жана бара турган органына жараша бөлүштүрүп, пакеттейт. Пакеттерди да клетканын түрүнө жараша өзү жасайт. Бирок эндоплазмалык тордо синтезделген миңдеген белоктун биохимиялык иш-аракеттери бири-бирине аралашпашы үчүн бул процесстер өтө кылдат жасалып, белоктор бара турган жерине багытталышы керек. Клеткадагы бул жол кыймылын Гольджи аппараты жөнгө салат. Бул кичинекей органеллдин жасаган ар бир иш-аракетинде абдан чоң бир акыл бар. Ага келген белокторду тааныйт, бөлүштүрөт, муктаждыктарын аныктайт, муктаждыкка жараша өндүрүш жасайт, аткара турган кызматтарын аныктайт, аларды пакеттейт жана ушундай интенсивдүү кыймылды эч башаламандык чыгарбай жөнгө салат. Клеткага жана клетканы түзгөн бөлүктөрдүн баарына бул акылды, чечим алуу жана аны турмушка ашыруу жөндөмүн илхам кылган – бул ааламдардын Рабби Аллах.

Клетканын ичиндеги уюштуруу адамдардын уюштуруусунан комплекстүүрөөк жана ийгиликтүүрөөк. Бир продукциянын заводдон чыгып колдонула турган жерге жеткенге
чейин басып өткөн этаптары сымал этаптардан клеткада өндүрүлгөн бир белок да өтөт.

10. Боордун абдан чоң бир лаборатория экенин билесизби?

Акыркы технология менен жабдылган, эч кемчиликсиз бир лабораторияны «бул өзүнөн-өзү пайда болду» деп эч ким айта албайт. Бирок эволюционисттер боордогу теңдешсиз лаборатория комплексинин өзүнөн-өзү пайда болгонуна ишенишет жана бул көз-карашты эч далили жок туруп жакташат. Себеби дарвинизм – адамдардын акылын тосуп салуучу бир сыйкыр жана негизсиз, жалган бир дин.

Бооруңуздун бир даана клеткасында 500 түрдүү химиялык процесс жасалат. Миллисекундалардын (секунданын миңден бири) ичинде кемчиликсиз этаптар менен ишке ашкан бул процесстердин көпчүлүгүн адамзат лаборатория шарттарында дагы эле туурай албай келүүдө. Боор клеткасы жеген азыктарыбыздын баарын клеткаларыбыз колдоно ала турган энергия булагы болгон кантка, башкача айтканда, глюкозага айландырат. Колдонулбаган кантты майга айландырып сактап койот. Кант жок болгондо болсо белоктор менен майларды кантка айландырып клеткаларга берет.

Кыскасы, биз табитибиз тарткан ар кандай азыктарды жегенде, боор алардын баарын денебиздин муктаждыгына жараша сарптайт, айландырат же сактап койот. Жана алгачкы адамдан бери триллиондогон боор клеткалары дал ушундай аң-сезим жана билим менен эч жаңылбай, өз жумушун аткарып келүүдө.

1. Гликоген

2. Глюкоза

3. Май кислотасы

4. Глюкоза ичегиде сиңирилип боорго келет.

5. Ашкан бөлүгү гликогенге айландырылат.

6. Гликоген кампасы толгондо, глюкоза глицерин менен май кислотасына айландырылат.

7. Керек учурда гликоген кайра глюкозага айландырылат.

Клеткадагы аң-сезим (11-20)

11. Денеге зыян тийгизбөө үчүн өзүн-өзү өлтүргөн клеткалар

Тирүү организмдеги керексиз, туура эмес же оорулуу клеткалар өзүн-өзү өлтүрүшөт. Көп клеткалар өзүн-өзү жок кылуу үчүн бир катар белокторду чыгарышат. Бирок клетка денеге пайдалуу болуп турган кезде бул белокту, башкача айтканда, өзүнүн ажал машинасын токтотуп койот. Клетка ооруп, кыял-жоругу бузулуп же организмдин ден-соолугуна кооптуулук туудуруп баштаса, өлтүргүч белоктор боштондукка чыгып, жолдору ачылат жана клетканы өлтүрүшөт.

Клетканын дал керектүү учурда жана керектүү жерде чечим алышы абдан маанилүү. Андай болбой, мисалы өлүм белоктору клетканын ден-соолугу чың кезде ишке киришсе, денедеги ден-соолугу чың клеткалар тынымсыз өлө беришет жана бул организмдин өлүмүнө себеп болот. Зыяндуу жана оорулуу клеткалардын жашай бериши дагы организмдин өлүмүнө алып келет.

Өзүн-өзү өлтүрүүнү чечип, өлүм белогун койо берген клетка алгач тырышып, өзүн айланасынан тартат. Анан бетинде ыйлаакчалар пайда болуп, клетка кайнап жаткандай көрүнүп калат. Андан соң ядросу жана кийинчерээк болсо бүт клетка бөлүктөргө бөлүнөт.

Өзүн-өзү өлтүргөн клетканын калдыктары болсо ошол замат айланадагы башка клеткалар тарабынан жок кылынат. Мындан да кызыгы, өлгөн клеткалардын баары эле башка клеткалар тарабынан тазалана бербейт. Кээ бир өлүү клеткалар атайын калтырылып коюлат, себеби алардын денедеги кызматы али бүтө элек болот. Мисалы, көздүн линзасы (объективи), тери, тырмак сыяктуу тканьдар да өлүү клеткалардан турат, бирок булар денеге керектүү болгону үчүн жок кылынбайт. Клеткалардын кайсы өлүү клеткаларды жок кылып, кайсыларын калтыраарын чечиши жана бул чечимге денедеги триллиондогон клеткалардын баш ийиши – ойлоно турган өтө маанилүү бир жагдай.

Бир клеткага ушунчалык маанилүү бир чечимди алып, аны турмушка ашыра турган аң-сезимди ким берген? Кайсы учурда организмге зыян тийгизээрин ага ким түшүндүргөн? Жана бул зыяндын алдын алуучу чараны бул микроскопиялык жандыкка илхам кылган кудурет кимге тиешелүү?

Бул жерде айтылгандардан көрүнүп тургандай, бүт клеткалар организмдин жашоосун улантышына эң идеалдуу программаланган. Анда бул программанын ээси ким?

Эволюционисттер бул кереметтүү программанын ээси аң-сезимсиз, сокур кокустуктар деп ишене турганчалык сокур болуп калышкан. Тирүү жандыктардын бүт тарабында Аллахтын теңдешсиз жаратуусунун жана чексиз илиминин көрүнүп тураары эч талашсыз чындык.

1. Клетканын өзүн-өзү өлтүрүшү клетканын ичинен же сырттан келген бир сигнал менен башталат. Бул кабар клеткага «ӨЛҮМ УБАКТЫСЫ»нын келгенин билдирет.
2. Клетканын ичиндеги клетканы жок кылууга жооптуу белоктор кабарды алып, түшүнүшөт.
2а. Кабарды алган жок кылуучу белок активдешет.
3. Келген сигнал менен активдешкен бул белоктор клетканы ар кандай ыкма менен жок кылышат.
4. Белоктордун клетканын түзүлүш скелетине кол салуусу менен зыяндуу жана оорулуу клеткалар өздөрүн өздөрү жок кылышат жана ошентип денени коргогон болот.

12. Боорго орнотулган бактерияларды жок кылуучу машиналар

Жеген тамактарыңыз, дем алган абаңыз жана дагы көптөгөн жолдор аркылуу денеңизге көзгө көрүнбөгөн көптөгөн бактериялар кирет. Дененин иштөө системасын бузбашы үчүн булардын зыяндууларын жок кылуу керек болот. Буга чара катары денебизде бир гана «коргонуу» милдети жүктөлгөн, мыкты эс-тутум менен жабдылган клеткалар бар. Бирок денебиздин кемчиликсиз долбоорунун бир көрсөткүчү катары коргонуу үчүн башка кошумча чаралар да көрүлгөн. Алардын бири – кан айлануу системасындагы «стратегиялык аялдама» деп атоого боло турган боордогу иммундук клеткалар.

Купфер клеткалары деп аталган бул клеткалар кан айлануу аркылуу ичегилерден боорго келген кандагы зыяндуу бактерияларды 0,01 секундадан да кыскараак убакыт ичинде сиңирип, нейтралдаштырат. Бул аң-сезими жок клеткалар денеге кирген көп сандагы бактериялардын арасынан адамга пайдалуулары менен зыяндууларын кантип бири-биринен айырмалай алышат? Өзгөчөлүктөрүнүн кандай экенин жана денеде аткара турган кызматтарын билбей туруп, кантип кээ бир бактерияларды жок кылып, кээ бирлерине эч тийишишпейт?

Бул жерде жакшылап ойлонуу керек болгон дагы бир маанилүү жагдай бар; Купфер клеткаларынын боордо жайгашышы. Эмне үчүн дененин башка бир органына эмес, боорго жайгашкан? Бул жерде денебиздеги кемчиликсиз жаратуу далилдеринин дагы бирөөсүн көрөбүз. Эгер бул клеткалар боорго эмес, башка бир органга жайгаштырылганда, кандын бактериялардан тазаланышында мынчалык натыйжалуу боло алышмак эмес. Себеби ичине толтура бактерия аралашып кеткен кан боордо тазаланган соң гана бүт денени кыдыруу үчүн жалпы кан айланууга кирет. Ошондуктан жалпы кан айланууга бактериялардын бир пайыздан азы гана кире алат.

Сиздин оюңузча, кайсы сокур кокустук денеде дагы канчалаган органдар турганда, Купфер клеткаларын боорго жайгаштырган болушу мүмкүн? Болжол менен жүз триллион клеткадан турган бир дененин ичинде кандайдыр бир клетканын өзүнө атайын бир орунду белгилеп, ал жерге барып жайгаша тургандай аң-сезимде болушу мүмкүн эмес. Мындай кемчиликсиз бир план үчүн өтө улуу бир акыл болушу шарт. Бул акыл денебиздеги ар бир чекитти эң мыкты билген жана баарын өз орду менен бизди жоктон жараткан Аллахка тиешелүү.

1. Боор венасы, 2. Боор, 3. Көңдөй, 4. Боор артериясы, 5. Гепатоциттер, 6. Купфер клеткасы, 7. Купфер клеткасы, 8. Боор артериясы, 9. Боор венасы, 10. Купфер клеткасы

Атайын боорго жайгаштырылган Купфер клеткалары ичегилерден боорго келген бактерияларды тездик менен жок кылышат.

13. Дем алууну эч качан башкарбайсыз, себеби кээ бир клеткаларыңыз сиздин ордуңузга жөнгө салып турушат

Эгер дем алуунун башкаруусу бизге берилгенде, дем алууну унутуп калганыбызда, уктап кеткенде же башка бир жумуш менен алек болгонубузда, аба жетпей өлүп калышыбыз мүмкүн эле.

Ар бир адам үчүн өтө маанилүү болгон дем алуу процесси дем алуу борбору тарабынан жөнгө салынат. Бул борбордун көлөмү жасмыкчалык (чечевица) болуп, мээбиздин бир бутагы болгон «мээ сөңгөгү» деп аталган жерде жайгашкан жана негизги үч топтогу нерв клеткаларынан турат:

Биринчи топтогу клеткалар дем алуунун негизги ритмин аныктап, ичибизге абаны жутуу буйругун беришет. Ушундайча бизге керектүү абаны ичибизге тартабыз.

Экинчи топтогу клеткалар болсо дем алуунун ылдамдыгы менен багытын аныкташат. Бирок экинчи топтогу клеткалар ишке киргенде, биринчи топтогу клеткалардын иш-аракетин бир сигнал менен токтотушат. Натыйжада өпкөнүн аба толгон бөлүгү контрольго алынып, дем алып чыгарышыбыз ылдамдайт.

Үчүнчү топтогу клеткалар болсо кадимки дем алуу шартында активдүү болушпайт. Көп өлчөмдө дем алып чыгаруу керек болгондо гана ишке киришип, курсак булчуңдарыбызга сигнал жөнөтүп дем алуу процессине көмөк бердиришет.

Бул айтылгандар жашообузду улантышыбыз үчүн жетиштүүбү? Жок.

Дем алуу химиялык жактан да жөнгө салынат. Биздин дем алып чыгаруубуздун максаты – кандагы кычкылтек менен көмүр кычкыл газынын катышынын белгилүү деңгээлде сакталышы. Бул катыш өзгөргөндө болсо дем алуу борборундагы бир клетка тобу ишке киришип, тиешелүү чоңдуктар өтө кылдаттык менен керектүү деңгээлге алып келинет.

Кандагы кычкылтектин көлөмү дем алуу борборуна түздөн-түз таасир бербейт. Андай болсо кандагы кычкылтектин көлөмүнүн өзгөргөнүн бул борбор кантип билет? Бул жерде дагы бир топ ишке аралашып, кереметтүү бир аң-сезимдүүлүктү көрсөтүшөт. Мээнин сыртында, күрөө тамыр сыяктуу кээ бир чоң тамырларда жайгашкан өтө сезгич кабылдагычтар кандагы кычкылтек белгилүү бир деңгээлден төмөн түшкөндө, дем алуу борборуна сигналдарды жөнөтүшөт. Натыйжада өтө кылдат өзгөрүүлөр аркылуу дем алууга керектүү түзөтүүлөр киргизилет.

Биз жашообузду улантышыбыз үчүн канчалык кычкылтек керек экенин бир клетка тобу кайдан билет?

Илим 20-кылымда гана ачкан бул кереметтүү механизмди клеткалар алгачкы адамдан бери кантип колдонуп келе жатышат?

Болгондо да, бул механизм ушунчалык так иштегендиктен, өмүр бою отурганда, чуркаганда же уктап жатканда эч ката кетирилбейт жана денебиздеги 100 триллион клеткага дайыма дал керектүү өлчөмдө кычкылтек жеткирилип; зыяндуу көмүр кычкыл газы жана суутек иону сыяктуу калдыктар өз убагында алып кетилет.

Эволюция теориясына фанаттык бир ишеним менен берилген кээ бир илимпоздор бүт бул чындыктарды билип туруп, материализмде калуу үчүн гана, бул кемчиликсиз системаларды сокур кокустуктардан пайда болгон дешет. Чындыгында болсо, бул кемчиликсиз тартипти чексиз акылдуу Аллахтын жаратканы апачык көрүнүп турат.

1. Дем алуу
2. Дем чыгаруу
3. Дем алуунун ылдамдыгы менен багытын аныктоочу 2-топ клеткалар
4. Өзгөчө кырдаалда ишке кирген 3-топ клеткалар
5. Дем алуунун негизги ритмин аныктоочу 1-топ клеткалар

14. Сиз кыла албаган нерсени клеткаларыңыз кыла алышат!

Алдыңызга ар кандай металлдардын күкүмдөрүн коюшуп, булардын кайсы металлдар экенин аныкташыңыз талап кылынды дейли. Жаңылбай аныктай аласызбы?

Бул багытта илим албаган бир адам болсоңуз, бул нерсе колуңуздан келбейт. Бирок сиз аң-сезимдүү болуп туруп кыла албаган бул нерсени денеңиздеги болжол менен 100 триллион клетканын баары эч кыйналбастан, ойлонбостон жана эсептеп отурбастан оңой эле кыла алат. Болгондо да, бир эле сиздин клеткаларыңызда эмес, жер жүзүндө ушул кезге чейин жашап өткөн жана азыр жашап жаткан миллиарддаган адамдардын ар биринин триллиондогон клеткасында да бул жөндөм бар.

Денеңиздеги бир клетка дененин ичинде өзүнө керектүү темирди оңой гана тандап, өзүнүн ичине киргизе алат. Ошол сыяктуу, фосфорду, азотту, кычкылтекти, натрийди, калийди жана башкаларын ар дайым оңой эле таанып, колдонуу үчүн топтой алат же ашыкчасын аныктап сактап койо алат. Ал тургай, керек учурда муктаждыгынан ашыкча элементтерди клетканын сыртына чыгарып сала алат.

Бул жерде токтоп, ойлонуп көрүңүз. Клетка деген нерсе – белоктордон, молекулалардан, атомдордон турган, көлөмү миллиметрдин миңден бириндей болгон бир түзүлүш. Анын колдору, көздөрү, кулактары, мээси жок. Анын сиз сыяктуу бир аң-сезими да жок. Анда металлдарды, заттарды кантип тандай алат?

Бул тандоо клеткаларыңыздын баарына Аллах тарабынан илхам кылынууда. Көзү жана аң-сезими жок атомдорго курч бир көздү жана аң-сезимди талап кылган бир тандоо жөндөмүн берген – чексиз илимдүү жана чексиз кудуреттүү Аллах.

1. Клетканын эшигинен кирүүгө аракет кылган молекулалар
2. Клеткага кирип-чыккандарды текшерүүчү белок
3. Клетканын ичи

Көп адамдар алдына минералдарды коюп койсо, айырмалай алышпайт. Денебиздеги клеткалар болсо минералдарды, кычкылтекти, натрийди, калийди бири-биринен айырмалап, каалаганын тандап ичине кабыл алат.

15. Өмүрүңүз клеткаларыңыздын иштерди пландуу бөлүшүп алганы себептүү уланууда!

B12 витамини адам өмүрү үчүн өтө маанилүү бир витамин, себеби кандын жасалышында колдонулат. Бул витаминдин жетишсиздиги адамдын өлүмүнө алып барчу кан аздыгына себеп болот. Бирок бул витамин дененин ичинде жалгыз бойдон колдонула албайт. Ошондуктан ашказандын былжыры кандын жасалышында маанилүү бир кызматты аткарган B12 витаминин сиңирүүчү атайын бир затты чыгарат. Ичке ичегинин атайын бир бөлүгүндө болсо жалаң гана B12 витаминин сиңирүүгө даярдалган клеткалар болот. Бул жерде бир саамга ойлонолу. Кан көптөгөн татаал процесстин натыйжасында, негизинен жилик чучугунда (чучукта) жасалат. Бирок жилик чучугу ашказандан абдан алыста жайгашкан. Жилик чучугунда керектүү бир витаминдин колдонулушу кантип ашказан клеткалары чыгарган бир заттан көз-каранды болушу мүмкүн? Жана кантип бул витаминди сиңирүү милдети ичке ичегинин бир бөлүгүндө жайгашкан белгилүү сандагы клеткага жүктөлгөн?

Бул үчүн ашказан клеткалары менен ичке ичегинин тиешелүү бөлүгүндөгү клеткалардын бул жөнүндө маалыматы болушу керек. Алардан абдан алыста боло турган кандын өндүрүшүн жакшы билиши зарыл. Ошондой эле, бул өндүрүштүн дене үчүн канчалык маанилүү экенин да билүүлөрү зарыл. Кыскасы, денеңиздин ичинде капкараңгы жерлерде адам укканда таң кала турган системалар кызмат кылып, клеткалардын арасында абдан пландуу иштер жасалууда.

Албетте, мындай пландуу жана кемчиликсиз иш-аракеттердин клеткалардын «эрки» менен жасалышы мүмкүн эмес. B12 витаминин да, аны колдонууга ыңгайлуу абалга алып келүүчү маалыматты билген клеткаларды да асмандардын жана жердин Рабби Аллах жараткан.

1. Тамак-аш, 2. Капталдагы клеткалар, 3. Ашказан, 4. Ичке ичеги,
5. Ичке ичеги клеткасы, 6. В12ни байлоочу белоктор.

В12 витамини жилик чучугунда колдонулат. Бирок ашказан менен
ичке ичеги тарабынан сиңирилип, жилик чучугуна жиберилет.

16. Клеткаларыңызда болуп жаткан кубулуштарга акыл керек экенин ойлонуп көрдүңүз беле?

Ашказандан ичегилерге келген сиңирилген азыктардын ичинде күчтүү кислоталар болот. Бул он эки эли ичегиге олуттуу бир коркунуч туудурат. Себеби он эки эли ичегинин ашказан сыяктуу өзүн коргой турган атайын бир катмары жок.

Анда кантип он эки эли ичеги кислоталардан жабыркабайт? Бул суроонун жообун табуу үчүн тамак сиңирүү процессиндеги кубулуштарды караганыбызда, денебизде болуп жаткан таң калыштуу окуяларды көрөбүз.

Он эки эли ичегиге ашказандан азыктар менен бирге келген кислоталардын көлөмү кооптуу бир деңгээлге жеткенде, ичегинин капталындагы клеткалардан «секретин» аттуу бир гормон чыгарылып баштайт. Он эки эли ичегини коргоочу бул секретин гормону ичке ичегинин капталындагы клеткаларда «просекретин» абалында болот. Бул гормон сиңирилген азыктардын кислота таасири менен башка бир химиялык затка, б.а. секретинге айланат.

Секретин гормону канга аралашып уйку безине (карын астындагы безге) келип, фермент бөлүп чыгарышы үчүн аны жардамга чакырат. Он эки эли ичегинин коркунуч астында калганын секретин гормону аркылуу түшүнгөн уйку бези «бикарбонат» молекулаларын ал аймакка жөнөтөт. Бул молекулалар ашказандын кислотасын нейтралдаштырып, он эки эли ичегини коргошот.

Адамдын өмүрүн сактаган бул процесстер кантип ишке ашууда? Ичеги клеткаларынын аларга керектүү заттын уйку безинде бар экенинен кабардар болушу, уйку безин стимулдай турган заттын формуласын билиши, ошондой эле, уйку безинин ичегиден келген кабарды түшүнүп, бикарбонат молекулаларын чыгарып башташы өзүнчө бир керемет.

Бул жерде ичеги клеткалары жөнүндө айтылган «билүү, кабардар болуу» сыяктуу этиштер адамдын денесинде болуп жаткан кубулуштарга жакшыраак басым жасоо үчүн колдонулууда. Чындыгында болсо, акылы бар ар бир адам түшүнө тургандай, бир клетканын ойлонуп, өз эрки менен чечимдерди алышы, башка бир органдын өзгөчөлүктөрүнөн кабардар болушу, формулаларды иштеп чыгышы эч мүмкүн эмес.

Клеткаларды бул өзгөчөлүктөрү менен бирге жараткан теңдешсиз бир илимдин ээси Аллах. Аллах адамдарга алардын денесинде ушул сыяктуу өзгөчөлүктөрдү жаратуу аркылуу кудуретинин чексиздигин көрсөтүүдө.

1. Тамак-аш, 2. Ашказан, 3. Атайын коргоочу катмар, 4. Кислота, 5. Ичке ичегинин капталдарындагы клеткаларда
болчу просекретин, 6. Кан аркылуу ичегилерге жеткирилген секретин, 7. Уйку бези, 8. Уйку бези тарабынан чыгарылган бикарбонат молекулалары, 9. Ашказан кислотасын нейтралдаштырат, 10. Ичке ичеги.

Ичке ичеги ашказандан келген кислота коркунучунан клеткалар арасы байланыш жана кызматташтык аркылуу корголот.

17. Денеңиздеги жеген кантыңызды жөнгө салган ири бир заводду билесизби?

Эгер муктаждыгыңыздан бир аз көбүрөөк канттуу бир тамак жесеңиз, денеңиздеги бир система кандагы канттын көлөмүнүн жогорулашына жол бербөө үчүн ишке киришет:

1- Алгач уйку безинин клеткалары кан суюктугунун ичиндеги жүздөгөн молекуланын арасынан кант молекулаларын таап, башкаларынан бөлүп алат. Ал тургай, кант молекулаларын бирден эсептегендей болуп бул молекулалардын санынын көп же аз экенин да аныкташат. Көзү, мээси, колдору болбогон, көзгө көрүнбөгөн кичинекей клеткалардын бир суюктуктун ичиндеги кант молекулаларынын абалын билиши адамды ойго сала турган бир көрүнүш.

2- Эгер уйку безинин клеткалары канда керегинен ашыкча кант бар деп аныктаса, бул ашыкча кантты сактап коюуну чечишет. Бирок сактап коюу жумушун өздөрү жасашпайт, алардан абдан алыста жайгашкан башка клеткаларга жасатышат.

3- Алыстагы ал клеткалар буйрук келмейинче, кантты сактап коюуну каалашпайт. Ошондуктан уйку безинин клеткалары ал клеткаларга «кантты топтоп, сактап коюуну баштагыла» деген буйрукту билдирген бир гормонду жөнөтүшөт. «Инсулин» деп аталган бул гормондун формуласы уйку безинин клеткалары эң биринчи пайда болгондон бери ДНКларында жазылуу турат.

4- Уйку безинин клеткаларындагы атайын «ферменттер» (жумушчу белоктор) бул формуланы окушат. Окуган формулага карап инсулинди өндүрүшөт. Бул өндүрүштө ар бири ар кандай кызматты аткарган жүздөгөн фермент иштейт.

5- Өндүрүлгөн инсулин гормону эң ишенимдүү жана эң ылдам транспорт тармагы болгон кан аркылуу максатталган клеткаларга жеткирилет.

6- Инсулин гормонунда жазылган «кантты топтоп, сактап койгула» деген буйрукту окуган клеткалар болсо бул буйрукка толук моюн сунушат. Кант молекулаларынын клетканын ичине киришине жол берүүчү эшиктер ачылат.

7- Бирок бул эшиктер туш келди эле ачыла бербейт. Сактап коюучу клеткалар кандагы жүздөгөн түрдүү молекуланын арасынан бир гана кант молекулаларын таап кармап, өздөрүнүн ичине камап коюшат.

8- Клеткалар аларга келген буйрукка эч качан баш ийбей коюшпайт. Буйрукту туура эмес түшүнүп, туура эмес заттарды кармап же керегинен ашыкча кантты сактап койгонго аракет кылышпайт. Абдан дисциплиналуу түрдө, жан үрөп иштешет.

Ошентип сиз ашыкча канттуу бир чай ичкениңизде, ушул кереметтүү система ишке кирип, ашыкча кантты денеңизде топтоп койот. Эгер бул система иштебегенде, анда каныңыздагы кант тездик менен көтөрүлүп, комага түшүп, көз жуммаксыз. Бул ушунчалык кемчиликсиз бир система болгондуктан, керек учурда тескерисинен да иштей алат. Эгер кандагы кант нормадан төмөн түшүп кетсе, бул жолу уйку безинин клеткалары такыр башка бир гормонду, б.а. «глюкагонду» чыгарышат. Глюкагон мурда кантты топтоп койгон клеткаларга эми «канга кантты аралаштыргыла» деген буйрукту алып барат. Бул буйрукка да моюн сунган клеткалар сактап койгон кантты кайра чыгарышат.

Бир мээси, нерв системасы, көзү, кулагы болбогон клеткалар кантип мынчалык татаал эсептерди жана иштерди эч кемчиликсиз жасай алышат? Белоктор менен май молекулаларынын жыйындысынан турган бул аң-сезимсиз нерселер кантип адамдар да жасай албай турган чоң иштерди жасай алышат? Аң-сезимсиз молекулалардагы бул улуу акылдын булагы эмне? Албетте, бул процесстер бизге бүт ааламды жана бүт жандыктарды башкарган Аллахтын бар экенин жана кудуретин көрсөтүүдө.

a. Ташыгыч белок, b. Сырткы бөлүк, c. Глюкоза молекуласы, d. Клетка мембранасы, e. Ички бөлүк, f. Баштык, g. Инсулин рецептор аймагы, h. Инсулин молекуласы, i. Ядро, j. Ядрочо.

Инсулин клетканын мембранасындагы рецепторго туташканда, (1) клетканын ичиндеги атайын белоктор (2) ишке киришет. Бул глюкоза ташыгычтар үчүн бир сигнал болот. Мындан тышкары, клетканын ички бөлүгүндө глюкоза баштыкчалары бар. (3) Алардын бир бөлүгү клетка мембранасына жакын. (4) Бул баштыкчалар сигнал алган соң клетканын мембранасын көздөй жылып, ага биригишет. (5) Бул биригүү учурунда глюкоза ташыгычтар бошойт. (6) Глюкозаны клетканын ичине киргизүүчү ташыгыч белоктордун саны көбөйгөн сайын кандагы глюкоза азайат жана азыраак инсулин чыгарылат. Белгилүү убакыттан кийин клетканын мембранасынын бир бөлүгү белок ташыгычтар менен бирге ичин көздөй бүгүлүп баштайт (7) жана баштыкчаларды пайда кылат. (8) Алар клетканын ички бөлүгүн көздөй жылып, ядрочого биригет (9). Бул жерде кайра баштыкчалар пайда болгондо кийинки сигналдын келишин күтөт (10) жана бул процесс тынымсыз улана берет.

18. Глюкозаны, белокту, натрийди айырмалай алган бөйрөктөр жаратылуунун апачык бир далили

Эки бөйрөгүбүз өмүр бою денебизде айланган канды тазалайт. Сүзүп алган заттарынын бир бөлүгүн денеге кайра жөнөтүп, калганын болсо ишке жарабаганы үчүн денеден чыгарып салат. Бөйрөктөрдүн белокту, заараны, натрийди, глюкозаны жана башкаларды кантип бири-биринен айырмалашын билесизби?

Бөйрөктөрдө келген кандын ичиндеги заттарды сүзүүчү жер – «түйдөкчө» (гломерул) деп аталган капиллярлардан турган тоголок бир түзүлүш. Бул жердеги капиллярлардын денени каптаган башка капиллярлардан айырмасы, бул жердегилер үч катмар менен оролгон. Мына ушул үч катмар өтө кылдаттык менен бөйрөктөрдө кайсы заттын сүзүлүп чыгарылаарын, кайсысынын кайра канга аралашаарын ЧЕЧЕТ. Бирок бул сүйлөмдөгү маанилүү бир жерге көңүл буруңуз. Бир клетка чели кайсы критерийдин негизинде жана кайсы механизм аркылуу ага келген суюктуктун ичиндеги бүт заттарды бир-бирден аныктап, кайсы жерге бараарын чечет? Бөйрөккө келген кандын ичинде глюкоза, бикарбонат, натрий, хлор, заара жана креатин сыяктуу көптөгөн заттар болот. Бөйрөк бул заттардын кээ бирлеринин баарын, кээ бирлеринин бир бөлүгүн денеден сыртка чыгарса, кээ бирлерин толугу менен канга жөнөтөт. Бир кесим эт бул заттардын кайсысынын канча бөлүгүн чыгарып салаарын кантип чечет? Бул суроонун жообу бул бир кесим эттин кемчиликсиз бир түзүлүштө жаратылгандыгында катылган.

Түйдөкчөлөрдүн тандоосу суюктуктун ичиндеги молекулалардын электрдик зарядына жана чоңдугуна карап белгиленет. Бул түйдөкчөлөрдүн суюктукка аралашкан натрий менен глюкозанын молекулаларынын салмагын эсептөө жана белоктордун терс заряддуу экенин АНЫКТОО жөндөмү бар деген мааниге келет. Натыйжада дене үчүн өтө маанилүү болгон белоктор денеден чыгарылып салбай, кайра артка кайтарылат.

Сиздин оюңузча, капиллярлардан турган бир түзүлүш, б.а. түйдөкчөлөр химия, физика же биология билимин албай туруп, мындай жогорку жөндөмгө кантип ээ боло алышат? Бөйрөк түйдөкчөлөрүнүн бул жөндөмгө ээ болушунун жана өз кызматын кемчиликсиз жасашынын себеби алар Жараткан Аллахтын илхамы менен иш-аракет жүргүзүшөт. Эч бир затты кокустан тандап сүзүшпөйт. Эгер кокустан тандаганда, бул аң-сезимсиз заттар туура молекуланы тапканга чейин денебиз чыдап күтө алмак эмес. Булардын баары Аллахтын кемчиликсиз жаратуу далилдеринен.

1. Бөйрөк
2. Сары чекит катары көрүнгөндөр Боумен капсуласы
3. Түйдөкчөнүн (гломерулдун) ичиндеги Боумен капсуласы
4. Гломерулду түзгөн капилляр түйдөкчөсү

19. Кан басымыңыз төмөндөгөндө денеңизде кандай процесстер болоорун билесизби?

Күн сайын көп эле «кан басымым түшүп кетти» же «кан басымым көтөрүлдү!» деген сөздөрдү угабыз. Бирок кан басымыңызды жөнгө салуу милдетинин бөйрөктөрүңүзгө берилгенин балким эч бириңиздер билбейт чыгаарсыздар.

Бөйрөктөр адам денесиндеги көптөгөн кызматтарынан тышкары, кандын басымын жөнгө салуу кызматын да аткарат. Кан басымын аныктоочу эң негизги факторлордун бири – бул тамырлардын ичиндеги суюктуктун көлөмү. Тамырлардын ичиндеги суюктук канчалык көп болсо, кан басымы да ошончолук көтөрүлүп, денедеги бүт органдарга зыян тийгизет.

Дене тамырлардагы ашыкча суюктукту жүрөктүн алдыңкы көбөлдөрүндө (бөлмөчөлөрүндө) орнотулган сенсорлор аркылуу аныктайт. Ичине кирген ашыкча суюктуктан улам жүрөктүн чоюлушунун натыйжасында жүрөктөгү сенсорлор мээге абал жөнүндө сигнал жиберишет. Мээ анын негизинде бөйрөккө барган тамырларды жөнгө салып кандын сүзүлүшүн көбөйтөт. Кан басымынын жогорулашы, б.а. суюктуктун көлөмүнүн көбөйүшү адамга абдан чоң коркунуч туудурат. Эгер чара көрүлбөсө, бул өлүм менен аяктайт. Бирок мындай болбойт жана жогору кан басымынан денени коргоочу процесстер сериясы башталат. Кан басымынын көтөрүлүшү жүрөктүн көбүрөөк чоюлушуна себеп болот. Натыйжада булчуң талчалары да бири-биринен алыстайт жана талчалардын ичине камалган кабарчы молекулалар эркиндикке чыгып канга аралашат. Анан бул кабар кан аркылуу бөйрөктөргө жетет. Анын негизинде денеден чыгарылган суюктуктун көлөмү да өсөт. Натыйжада кан басымы кадимки деңгээлине түшүп, жүрөк кадимки шартта согууну улантат.

Кан басымын жөнгө салуудагы бөйрөктүн ролу муну менен эле чектелбейт. Кан басымы төмөн болгон учурларда болсо бөйрөктөгү өзгөчө түзүлүштөгү JGA клеткадан «ренин» аттуу бир зат бөлүп чыгарылат. Бирок бул зат түздөн-түз кан басымын көтөрбөйт. Бул зат чыккан жеринен такыр башка бир жерден, боордон чыгарылган «ангиотензиноген» аттуу бир молекула менен биригип, «ангиотензин-1» молекуласына айланат. Бирок бул гормондордун дагы кан басымына өтө олуттуу бир таасири болбойт. Кан айланууда жүргөн бул гормон андан соң дагы башка бир органда, өпкөдө кездешкен «ACE» деп аталган жана бир гана «ангиотензин-1» молекуласын бөлө алган бир фермент аркылуу башкача бир молекулага, б.а. «ангиотензин-2» молекуласына айланат.

Тамырларга таасир берип, кан басымын кадимки деңгээлге чыгара турган негизги гормон мына ушул акыркы молекула болот. Бул молекула пайда болбосо, андан мурда чыгарылган эч бир гормон кан басымына таасир бере албайт. Ангиотензин-2 молекуласы бир гана аны менен бириге турган, тамырдын бетинде жайгашкан кабылдагычтар менен бириккен соң тамырлар кысылып, кан басымы жогорулайт.

Бул жерде эң негизги жагдай – бул заттардын таасиринин бири-биринен көз-каранды болушу. Алардын бирөөсү болбосо, экинчиси да болбойт. Демек, бир этабынын дагы кокустан пайда болушу мүмкүн эмес болгон бул системанын бүт бөлүктөрүнүн бир учурда, бир денеде кокустан пайда болушу эч мүмкүн эмес. Кокустуктардын бөйрөктөргө түшүнүү жөндөмүн, керектүү чараларды көрүү эркин бере албашы талашсыз. Бул түзүлүштөрдүн баарынын бир учурда пайда болгону алардын Аллах тарабынан жаратылгандыгын апачык далилдейт.

1. Ангиотензиноген, 2. Боор, 3. Кан, 4. Ангиотензин-1, 5. Ренин, 6. Бөйрөк, 7. АСЕ, 8. Өпкө, 9. Ангиотензин-2,
10. Кан тамыры.

Дене үчүн өтө маанилүү болгон кан басымын тең салмактоочу система.

20. Кан айлануу системасындагы аң-сезим

Дене тканьдары азыктана алышы үчүн талап кылынган эң негизги заттардын бири – бул кычкылтек. Ошондуктан тканьдарга тынымсыз жетиштүү санда кычкылтек жеткирүү керек. Дененин ичиндеги кемчиликсиз системанын эң негизги бөлүктөрүнүн бири болгон кан айлануу системасы бул кычкылтек ташуу милдетин кемчиликсиз аткарат. Тканьдардагы кычкылтектин көлөмү азайганда, тканьга баруучу кандын агымы АВТОМАТТЫК түрдө бир топко көбөйөт. Ал тургай, керек учурларда кандын агымынын жети эсеге чейин өсөөрү аныкталган.

Бул системанын бөлүктөрү – эч кандай аң-сезими, билими же чечим алуу механизми болбогон тканьдар, клеткалар, кан тамырлары жана белоктор. Андай болсо, кан айлануу системасына тканьдарда кычкылтектин көлөмүнүн азайганын кабар берген, кан айлануу системасына кандын агымын ылдамдат деп буйрук берген, коркунучтан өткөн соң кандын агымын кадимки абалына кайтарган илим, акыл жана чечим жөндөмү кимге тиешелүү? Кайсы клеткага кайсы кабарды жеткирүү керек экенин чечкен, клеткалар түшүнө турган бир тилде бул кабарды жиберген ким? Же кабарды алган клеткалар аны кантип окуп, кантип түшүнүп турмушка ашырышат? Бир клеткада окуу жана түшүнүү жөндөмүнүн болушу мүмкүн эмес. Мунун дагы көптөгөн майда-бараттарын изилдөөгө болот, бирок дайыма бир гана жыйынтыкка барабыз: дененин ичинде бул процесстерди жасай ала турган, кандагы кычкылтектин көлөмүн тең салмакка сала турган бир аң-сезим жок. Адам өзү болсо көбүнчө мындай механизмдин бар экенинен да кабарсыз жашайт.

Ааламдагы жандуу-жансыз бүт нерселер сыяктуу, денебиздеги бүт түзүлүш, системалар дагы Аллахтын буйругу менен кыймылдайт. Бүт жандыктардын денелеринде, органдарынан клеткаларына, белокторунан молекулаларына чейин бүт атомдорунда көрүлгөн акыл – Аллахтын жараткан чыгармасы.

Ал – Аллах, Ал – жаратуучу, кемчиликсиз пайда кылуучу, «калып жана келбет» берүүчү. Эң сонун ысымдар Аныкы. Асмандарда жана жердегилердин баары Аны тасбих кылууда. Ал – Азиз, Хаким. (Хашр Сүрөсү, 24)

1. Дененин кан айлануусу, 2. Капиллярлар, 3. Кан тамыры, 4. Дене тканы, 5. Кычкылтек ташыгыч кан клеткалары.

Органдарда кычкылтек азайганда, кан айлануу системасына кандын агымын ылдамдатууну буйруган бир кабар келет. Натыйжада тканьдарга барчу кандын агымы бир топко өсөт жана ошентип органдардын кычкылтек муктаждыгы канааттандырылат.